Kościół św. Józefa i klasztor Jezuitów w Witebsku
Kościół św. Józefa i klasztor Jezuitów w Witebsku to nieistniejący już kompleks sakralny, który odegrał istotną rolę w historii tego miasta. Znajdował się na terenie Zamku Dolnego, na lewym brzegu rzeki Wićby, przy skrzyżowaniu ulic Wielkiej i Zamkowej, gdzie dzisiaj usytuowany jest plac Wolności. Pomimo braku zachowanej bryły budynku, fundamenty kościoła świadczą o jego dawnym istnieniu oraz znaczeniu dla lokalnej społeczności.
Historia powstania
Geneza kompleksu jezuitów w Witebsku sięga 1637 roku, kiedy to wojewoda smoleński Aleksander Korwin Gosiewski przekazał znaczną ilość dóbr ziemskich na utworzenie placówki. Jezuici przybyli do Witebska tego samego roku i początkowo pracowali w kościele farnym. Już w latach 1643-1644 pod kierownictwem superiora Wojciecha Dębińskiego zbudowano drewniany kościół św. Józefa, który stał się centralnym punktem nowego ośrodka edukacyjnego.
Wkrótce po jego utworzeniu jezuicki kompleks rozwinął się w znaczący ośrodek oświatowy, gdzie działała szkoła dla dzieci zubożałej szlachty, drukarnia oraz teatr. Przed połową XVII wieku jezuici zajmowali wschodnią część Dolnego Zamku, otoczoną drewnianymi fortyfikacjami. W ciągu kolejnych lat wybudowano budynek szkoły w 1648 roku oraz szpital w 1652 roku.
Okres okupacji i odbudowy
W 1654 roku Witebsk znalazł się pod okupacją moskiewską po trwającej 100 dni obronie. Jezuici zostali uwięzieni w Kazaniu, a ich budynki zostały opuszczone. Na ich miejscu otwarto monaster św. Aleksego. Po powrocie Witebska do Rzeczypospolitej, kompleks jezuitów został odnowiony w 1668 roku i szybko wznowił działalność edukacyjną oraz kulturalną.
W latach 1682-1697 zbudowano nowe budynki kolegium, które prowadziło kursy filozofii i teologii moralnej. W tym okresie kościół św. Józefa stał się rodzinnych mauzoleum podkomorzego witebskiego Adama Franciszka Kisiela, który był hojnym dobrodziejem kolegium.
Murowany kościół i kolegium
W wigilię Zielonych Świąt w 1691 roku rektor Walenty Hermanowski położył kamień węgielny pod nowoczesne murowane kolegium. W 1700 roku uczelnia gościła króla Augusta II Mocnego. Niestety, podczas wojny północnej, 28 września 1708 roku miasto zostało spalone przez oddziały kozacko-kałmuckie, co dotknęło także wszystkie drewniane budowle jezuitów. Po odbudowie kolegium z darowizn zakończono prace nad nim w 1714 roku.
Budowa murowanego kościoła rozpoczęła się dzięki funduszom kasztelana witebskiego Marcjana Michała Ogińskiego oraz miejscowej szlachty w 1716 roku. Prace budowlane trwały długo, a właściwe roboty rozpoczęto dopiero w latach 1721-1731. Kościół konsekrowano 5 sierpnia 1731 roku przez sufragana wileńskiego Jerzego Ancuta.
Adaptacja na cerkiew
Po likwidacji zakonu jezuitów przez rosyjskie władze w 1820 roku, kompleks przeszedł pod zarząd bazylianów, a później został przekazany Patriarchatowi Moskiewskiemu. Kościół został przebudowany na cerkiew św. Mikołaja i przekształcony zgodnie z klasycystycznymi trendami architektonicznymi tego okresu.
W latach 1842-1843 przeprowadzono gruntowną przebudowę wnętrza oraz elewacji budynku, jednak barokowa kopuła przetrwała do dzisiejszych czasów. W kolejnych latach architekt Mikołaj Czagin zaprojektował nową przebudowę kościoła, która miała miejsce do 1872 roku i zmieniła jego pierwotny wygląd.
Zniszczenia i plany odbudowy
Niestety, zarówno kościół, jak i klasztor jezuitów ucierpiały znacznie podczas zniszczeń dokonanych przez bolszewików w latach pięćdziesiątych XX wieku. Oba kompleksy zostały zrujnowane jako część działań mających na celu „uporządkowanie” centrum Witebska.
Obecnie istnieją plany odbudowy dawnego kompleksu jezuitów, choć nie będzie on przypominać pierwotnej barokowej architektury. Nowe projekty przewidują przywrócenie charakterystycznych elementów architektonicznych z późniejszych przebudów oraz zachowanie historycznego kontekstu miejsca.
Architektura
Kościół św. Józefa był przykładem architektury późnego baroku. Była to dwuwieżowa trójnawowa bazylika z półkolistą apsydą oraz bocznymi zakrystiami, co czyniło ją istotnym punktem na mapie sakralnej tamtych czasów.
Dzięki swojej architekturze oraz funkcji społecznej, kościół miał znaczący wpływ na rozwój kultury i edukacji regionu oraz pozostaje ważnym punktem odniesienia dla badań nad historią Białorusi.
Zakończenie
Kościół św. Józefa i klasztor Jezuitów w Witebsku to przykład bogatej historii religijnej i kulturowej regionu, której pozostałości świadczą o minionych czasach. Pomimo licznych zniszczeń i zmian tożsamości przestrzennej miasta, starania o rekonstrukcję kompleksu wskazują na chęć zachowania pamięci o jego znaczeniu dla mieszkańców oraz przyszłych pokoleń.</p
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).